Klasa 4 · rozdział 2 · lekcje 10–13

Wyjątki i kody zwrotne

Algorytm ma powiedzieć, że nie może liczyć: stos jest pusty, argument jest zły, dzielnik jest zerem. Albo zwraca kod, albo rzuca wyjątek z własnej hierarchii. Pusty catch bez uzasadnienia gasi błąd.

Po tym rozdziale powinieneś umieć

  • zwrócić kod błędu z funkcji, która nie woła cout;
  • użyć try, catch i throw;
  • odróżnić kod zwrotny od wyjątku;
  • zdefiniować własny typ wyjątku dziedziczący po exception;
  • rozpisać listę błędów algorytmu: pusty stos, zły argument, dzielenie przez zero;
  • nie zostawiać pustego catch „żeby tylko przeszło”.

1. Kody zwrotne

Kod zwrotny to zwykła wartość, którą wołający musi sprawdzić. Funkcja algorytmu nie wypisuje komunikatu — oddaje kod, a main tłumaczy go na tekst. Wynik liczbowy idzie osobnym argumentem referencyjnym, bo samo return jest już zajęte przez kod.

enum Kod { OK = 0, PUSTY = 1, ZLY = 2, ZERO = 3 };

// Nazwa: dziel
// Opis: dzielenie całkowite a / b
// Parametry: a, b — dzielna i dzielnik; wynik — tu trafia iloraz, gdy kod to OK
// Zwraca: OK albo ZERO
// We/wy: brak
Kod dziel(int a, int b, int& wynik) {
    if (b == 0) return ZERO;
    wynik = a / b;
    return OK;
}

int w = 0;
Kod k = dziel(8, 2, w);
if (k == OK) cout << w;          // 4
else if (k == ZERO) cout << "dzielenie przez zero";

Komunikat jest w main, nie w dziel. Dzięki temu tę samą funkcję wstawisz do kalkulatora, który błąd pokaże inaczej niż program ćwiczeniowy. Jeśli zapomnisz if, program pójdzie dalej ze starą wartością w — to cena kodu zwrotnego.

Kod zwrotny Wartość oznaczająca powodzenie albo rodzaj niepowodzenia. Nie przerywa funkcji „w bok”. Wołający decyduje, czy w ogóle na nią spojrzy.

2. try, catch, throw

Wyjątek przerywa funkcję w miejscu throw. Szukany jest najbliższy catch o zgodnym typie. Linie za throw w tej funkcji się nie wykonują. Bez pasującego catch program się kończy.

int dzielThrow(int a, int b) {
    if (b == 0) throw invalid_argument("dzielenie przez zero");
    return a / b;
}

try {
    cout << dzielThrow(8, 2);    // 4
    cout << dzielThrow(8, 0);    // tu throw, kolejna linia odpada
    cout << dzielThrow(1, 1);
} catch (const invalid_argument& e) {
    cout << e.what();
}

invalid_argument jest w <stdexcept>. what() oddaje tekst z throw. Łapiesz referencję do stałej (const ...&), nie kopię — tak samo złapiesz klasę pochodną, o ile catch stoi na typie bazowym. O tym jest następna sekcja.

Pusty catch catch (...) { } albo pusty blok „żeby się nie wywaliło” chowa błąd. Na ocenę zostawiasz w catch komunikat, kod zwrotny do main albo ponowne throw. Pusty blok uzasadniasz tylko wtedy, gdy naprawdę nic nie trzeba zrobić — i piszesz to w komentarzu.

3. Hierarchia i własne typy

Biblioteka układa wyjątki w drzewo. exception jest bazą. Od niej idą m.in. logic_error (błąd w logice wywołania: zły argument, pusty stos) i runtime_error (coś poszło nie tak w działaniu). invalid_argument dziedziczy po logic_error.

Własny typ dziedziczy po exception, trzyma opis i oddaje go w what(). Pochodne nazywają konkretne przypadki. Jeden catch na bazę łapie całą rodzinę, osobny catch na pochodną — tylko ten przypadek. Kolejność ma znaczenie: bardziej szczegółowy catch stoi wyżej.

class BladAlgorytmu : public exception {
    string opis;
public:
    BladAlgorytmu(const string& o) : opis(o) {}
    const char* what() const noexcept override { return opis.c_str(); }
};
class StosPusty : public BladAlgorytmu {
public:
    StosPusty() : BladAlgorytmu("stos pusty") {}
};
class DzieleniePrzezZero : public BladAlgorytmu {
public:
    DzieleniePrzezZero() : BladAlgorytmu("dzielenie przez zero") {}
};

try {
    throw StosPusty();
} catch (const StosPusty& e) {
    cout << "szczegol: " << e.what();
} catch (const BladAlgorytmu& e) {
    cout << "rodzina: " << e.what();
}

Przy throw StosPusty() wchodzi pierwszy catch. Gdyby stał tylko drugi, też by złapał — StosPusty jest BladAlgorytmu. Odwrotna kolejność (najpierw baza) połknęłaby wszystko i szczegółowy catch byłby martwy.

noexcept przy what Metoda what w bazie obiecuje, że sama nie rzuci wyjątku. Dopisujesz noexcept override, żeby podpis się zgadzał. Treść zostaje: zwróć tekst trzymany w polu.

4. Lista błędów w algorytmie

Zanim napiszesz if, rozpisujesz, co w tym algorytmie jest błędem, a co zwykłym wynikiem. Dla stosu i dzielenia lista z lekcji wygląda tak:

Sytuacja To błąd wykonania? Reakcja w tym podręczniku
Stos pusty przy zdejmij Tak — nie ma czego zdjąć StosPusty albo kod PUSTY
Argument spoza umowy (ocena 0, ujemny klucz szyfru, gdy umowa mówi 0…25) Tak invalid_argument albo kod ZLY
Dzielenie przez zero Tak DzieleniePrzezZero albo kod ZERO
Szukany elementu nie ma w tablicy Nie — to zwykła odpowiedź Wartość -1, bez wyjątku
Nawiasy w wyrażeniu się nie zgadzają Tak, gdy liczysz wartość; nie, gdy tylko pytasz „czy poprawne” Wyjątek w kalkulatorze, bool w samej kontroli nawiasów
int zdejmij(int dane[], int& ile) {
    if (ile == 0) throw StosPusty();
    ile--;
    return dane[ile];
}

Funkcja nie pisze „stos pusty” na ekran. Rzuca typ, który main albo kalkulator złapie i zamieni na komunikat. Ta sama funkcja przy innym catch może przerwać całe wyrażenie ONP.

5. Kod czy wyjątek

Kod zwrotny Wyjątek
Kto musi zareagować Najbliższy wołający, jeśli pamięta o if catch wyżej; bez niego program staje
Wynik obliczenia Osobny parametr, bo return niesie kod return niesie wynik; błąd idzie bokiem
Dobry wybór Częste, spodziewane odmowy w funkcji narzędziowej Złamanie umowy algorytmu, kilka poziomów wywołań (ONP woła dzielenie)

W jednym module wolno mieszać, byle świadomie. Pytanie „czy stos jest pusty?” zostaje bool. Rozkaz „zdejmij” na pustym stosie jest wyjątkiem albo kodem — wybierasz jeden styl w całym kalkulatorze i trzymasz się go. Nie rzucasz wyjątku i jednocześnie zwracasz PUSTY z tej samej funkcji.

Na sprawdzianie Najpierw lista błędów na kartce, potem jeden mechanizm w kodzie. „Wszędzie throw, także gdy elementu nie ma” jest błędem projektu, nie dowodem znajomości wyjątków.

Ćwiczenia do samodzielnego wykonania

Folder: Dokumenty\cwiczenia-po\klasa-4\rozdzial-02.

Ćwiczenie 1. Kod ZERO łatwe

dziel z kodem. main wypisuje iloraz albo komunikat. Przypadki: 8/2 i 8/0.

Ćwiczenie 2. throw łatwe

Ta sama matematyka przez invalid_argument. W catch wypisz what(). Pusty catch nie wchodzi.

Ćwiczenie 3. Własna hierarchia średnie

BladAlgorytmu, StosPusty, DzieleniePrzezZero. Dwa testy: jeden łapie pochodną, drugi samą bazę. Kolejność catch uzasadnij w komentarzu.

Ćwiczenie 4. Lista błędów średnie

Dla funkcji zdejmowania ze stosu tablicowego wypisz na kartce trzy sytuacje z tabeli rozdziału i zaznacz, która jest wyjątkiem, a która zwykłym pytaniem pusty().

Ćwiczenie 5. Jeden styl średnie

Przepisz dziel raz kodem, raz wyjątkiem. W 5 zdaniach: który wybierasz, gdy dziel woła kalkulator trzy funkcje wyżej.

Ćwiczenie 6. Martwy catch trudne

Ustaw catch (BladAlgorytmu) przed catch (StosPusty). Pokaż, że drugi się nie wykonuje. Popraw kolejność. Nie zostawiaj pustego bloku.

Sprawdź się

1. Kod zwrotny:
2. throw w funkcji algorytmu:
3. catch na bazie łapie pochodną, gdy:
4. Brak elementu w wyszukiwaniu:
5. Pusty catch:

Wymagania na ocenę

Dział 2 planu (lekcje 10–13). Ocena wyższa zawiera wymagania na oceny niższe.

OcenaUczeń
2 Omawia try/catch na poziomie idei. Rozpoznaje throw w gotowym kodzie.
3 Stosuje szkielet try i catch. Zwraca kod błędu z funkcji algorytmu. Komunikat zostawia w main.
4 Stosuje throw. Opracowuje listę błędów (stos pusty, zły argument, dzielenie przez zero). Rozróżnia kod zwrotny i wyjątek.
5 Definiuje obsługę błędów w algorytmie. Tworzy własny typ wyjątku albo używa standardowego. Klasyfikuje wyjątki w prostej hierarchii i ustawia kolejność catch.
6 Projektuje strategię kodów albo wyjątków w module i trzyma się jej. Nie zostawia pustego catch bez uzasadnienia.

Lista „już umiem”